Baba Tarihçi

TÜRK DÜNYASI -2       

     MOĞOL (CENGİZ) DEVLETİ (1196–1227) 

1196 ‘da Moğol reislerinin de katıldığı kurultayda Cengiz ismi ve Han Unvanını alan Temuçin Moğol Devletini kurdu. Moğolca konuşan kabileleri bir çatı altında topladı. Tankut ve Çin Seferine çıkarak Pekin’i aldı.1211 ‘de Harzemşahlara komşu oldular.          

OTRAR OLAYI (1218) VE MOĞOL İSTİLASI 

Harzemşah ve Moğol ilişkileri ilk başta iyi idi. Gengiz Han’ın gönderdiği450 kişilik heyeti Harzemşahın Otrar valisi İnalcık alıkoydu. Malları yağmaladı ve bir kısmını da öldürdü. Vli İnalcık’ı Harzemşahtan isteyen Cengiz Han olumsuz yanıt alınca sefere çıktı ve Moğol İstilası başladı. Cengiz Han Harzemşahlara son verdi. Cengiz Han’ın batıya yaptığı sefer sonucu 1-Birçok Şehir merkezi yakılıp yıkıldı.2-Çin ile Türkler arasında Ticaret arttı. Batı Çin’de İslamiyet yayıldı.3-Moğol İstilasından kaçan Türkmenler Anadolu’ya gelerek Anadolu’nun Türkleşmesini sağladılar.4-Birçok sanatkâr, din ve bilim adamı Anadolu’ya geldi. 5-Birçok Türk Devleti Moğol hâkimiyetine girdi. 

NOT: Cengiz Han’ın ölümünden sonra da Moğol İstilası devam etti. İran’ı ve Türkiye Selçuklularını hâkimiyet altına aldılar ve Macaristan’a ulaştılar. 

NOT: Cengiz Han’ın kurduğu Moğol devletinde Türkler bir bayrak altında toplanmıştır. Bu yönüyle bu devlete Moğol-Türk Devleti de denir.  

MOĞOL DEVLETİNİN PARÇALANMASI 

Cengiz Han hayatta iken devleti oğulları arasında paylaştırdı. Bu paylaşım 1227’de parçalanmaya sebep oldu. Bu parçalanma ile Altınorda, İlhanlı, Çağatay ve Kubilay Hanlığı kuruldu.  

1-ALTINORDA DEVLETİ (1227–1502) 

Cengiz Han’ın torunu Batu Han tarafından Sibirya’da Karadeniz’in kuzeyinde bu devleti kurdu. Rus, Macar, Litvanya ve Lehleri kendine bağladı. Berke Han döneminde İslamiyet’i kabul etmiş ve Moğollar Türkleşerek Moğolcanın yerini Türkçe almıştır. Timur’un saldırılarıyla parçalanmış Kırım, Kazan, Astarhan, Nogay, Özbek, Hive, Sibir ve Kasım gibi Türk hanlıkları bu topraklarda kurulmuştur. Timur’un saldırıları sonucu Altınorda devletinin yıkılmasıyla Ruslar güçlenmiş güneye inme ortamı oluşmuş ve bu durum Türk-İslam dünyası açısından olumsuz gelişmelere sebep olmuştur.   

2-İLHANLI DEVLETİ (1256–1336) 

Cengiz Han’ın torunu Hülagü Han İran’da kurmuştur. 1258’de Bağdat’ı alan Hülagü Abbasi devletine son vermiştir. Ahmet Teküdar döneminde İslamiyet ile tanışmış Gazan Han Mahmut döneminde tamamen İslamiyet’i kabul etmişlerdir. İlhanlı Devleti Ebu Said Bahadır Han’ın 1335’de ölmesiyle parçalanmıştır. Bu topraklarda Ak koyunlu ve Karakoyunlu ve Celayirliler Devletleri kurulmuştur. İlhanlılardan günümüze Tarih-i Cihangüşa ve Cami-üt Tevarih gibi eserler gelmiştir.                                    

ÇAĞATAY HANLIĞI (1227–1369) 

Cengiz Han’ın Oğlu Çağatay Doğu- Batı Türkistan’da kurmuştur. Tarma-Şirin Han zamanından itibaren İslamiyet’i kabul etmiş ve Türkleşmişlerdir. Zamanla zayıflayan devlet komutanların eline geçmiş ve bunlardan biri olan Timur 1369’da Çağatay topraklarını ele geçirmiştir.  

KUBİLAY HANLIĞI (1280–1368) 

Cengiz Han’ın torunu Kubilay Han Çin’de kurmuştur. Kurulmasında Uygur Türkleri etkili olmuştur. Kubilay Han Japonya’ya sefer düzenlemiş İtalyan seyyah Marco Polo Pekin’de Kubilay Han ile görüşmüş ve Papa’nın mesajını iletmiştir. Kubilay Han’dan sonra Çinliler Moğolları Çin dışına çıkardılar(1368). İslamiyet yerine Budizm ve Hıristiyan Katolik Mezhebi yayılmıştır. Moğollar Çinlileşmişlerdir.   

TİMUR DEVLETİ (1370–1507) 

Timur tarafından Çağatay hanlığı topraklarında kurulmuştur. Kaşgar Hanlığı ve Muzafferiler Beyliğini ortadan kaldırdı. Kırım Hanı Toktamış Timur’un yardım etmesiyle Altın orda Devletinin tahtına oturdu. Sonraları Timur ile rekabete girişti. Timur Altın orda Devletine iki sefer düzenledi ve bu devletin parçalanmasına neden oldu. Bu durum Rusları güçlendirdi. Rusların güneye inme ortamı oluştu. Türk dünyası olumsuz etkilendi. Timur Karakoyunlu ve Celayir topraklarını aldı. Bu iki devletin hükümdarları Osmanlıya sığındı. Timur’da Anadolu’ya yönelerek rakip olarak gördüğü Osmanlıyla Ankara Savaşını yaptı (1402). Osmanlıyı ağır bir yenilgiye uğrattı. Timur bir süre Anadolu’da kaldıktan sonra Çin’e sefere çıkmaya hazırlanırken ölmüştür. Yerine oğlu Şahruh geçmiştir. Sonra gelenler başarılı olamamış ve devlet parçalanmıştır. Astronomi ve Takvim çalışmaları yapan Uluğ Bey, sanat ve edebiyatta Hüseyin Baykara başarılı olamamış ve Özbekler bu devlete son vermiştir (1507).  

HARZEMŞAHLAR (1097–1231) 

Aral Gölü’nün güneyindeki Harezm bölgesinde devlet kurdular. Buraya Kutbettin Muhammed Selçuklu valisi olarak atanmış, torunu İl-Arslan Selçuklu hükümdarı Sencer’in ölümünden sonra bağımsızlığını ilan ederek bu devleti kurdu. Muhammed Harzemşah (1200–1220) de Cengiz Han ile gereksiz bir mücadeleye girmiş Başkent Gürgenç Moğolların eline geçerek bu devlet yıkılmıştır. Muhammed’in oğlu Celalettin Harzemşah Azerbaycan’da yeni bir devlet kurmuş Moğollara karşı başarı sağlayamayınca Anadolu’ya yönelmiş ve Anadolu Selçuklu Devleti ile Yassı Çemen Savaşını (1230) yaparak yenilmiştir. Celalettin Harzemşah’ın 1231’de ile bu devlet sona ermiş ve toprakları Moğol hâkimiyetine girmiştir. 

EYYUBİLER DEVLETİ (1174–1250) 

Musul atabeyi Nureddin Zengi Mısır’daki karışıklardan yararlanmak için ordu göndermiş Fatımiler bu orduya karşı koyamamış ve ordu komutanı Şir-Kuh’u vezir yapmıştır. O ölünce yerine kardeşi Selahattin Eyyubi vezir olmuş ve Fatımiler Devletini ortadan kaldırmıştır (1171). Nureddin Mahmud Zengi öldükten sonra kendi adındaki bu devleti kurdu. Selahattin Eyyubi Hıttin Savaşında (1187) haçlıları yenerek Kudüs’teki Latin krallığını yıkmış ve Kudüs’ü almıştır. Bu durum  Avrupa’da üzüntüyle karşılanmış ve 3. Haçlı seferine neden olmuştur. Selahattin Eyyubi başarılı olmuş ama 1193’te ölmüştür. Ölmeden önce devleti oğulları arasında paylaştırmış. Oğulları arasında rekabet başlamış ve bu durumdan faydalanan Eyyubi ordusundaki Kölemenler Aybek önderliğinde bu devleti yıkmıştır (1250). Mısır’da Kölemenlerin kurduğu Memlük Devleti hâkim oldu.   

MEMLÜK DEVLETİ (1250–1517) 

Eyyubi ordusunun çoğunluğu Kölemenlerden oluşmakta idi. Bunların içindeki önemli komutanlardan Bahr-i Memluk’lardan aybek iç çekişmelerden ve hükümdar Turhan Şah’ın öldürülmesinden yararlanarak Eyyubi devletine son verip kendi devletlerini kurdular. Memluk Devleti kurulduğu sırada Moğol İstilası devam etmekte idi. Anadolu Selçukluları Kösedağ Savaşı (1243) ile kendisine bağlayan Moğollar Abbasi Devletini ortadan kaldırmışlardır. Abbasi halifesinin Memluklara sığınmasından dolayı Moğollarla Ayn Calut Savaşı (1260) yaparak Moğolları ağır bir yenilgiye uğratmış ve Moğol ilerleyişi durmuştur. Memluklar Haçlılarla mücadele etmiş ve son haçlıları da temizlemişlerdir. Osmanlı Devleti ile şu nedenlerle rekabete girmişlerdir.   1-Memlukları Anadolu’ya yayılma politikaları2-Beylikler üzerindeki hâkimiyet mücadelesi3-Hicaz suyolları sorunu4-Cem Sultanı himaye etmesi 

NOT: Yukarıdaki nedenlerden dolayı 2.Beyazıt ile ilk savaşlar yapılmış. Yavuz Selim İslam birliğini sağlamak için (1516) Mercidabık ve (1517) Ridaniye ile Memluk Devletine son vermiş ve halifelik Osmanlıya geçmiştir. 

NOT: Memluklarda saltanat babadan oğla geçmezdi. Başarılı komutanlar da hükümdar olabilirdi. Bundan dolayı sık hükümdar değişikliği olmuş ve istikrar bozulmuştur.    

AKKOYUNLU DEVLETİ (1350–1502) 

Moğol hâkimiyetinin çöküşü sırasında Diyarbakır ve çevresinde bulunan Bayındır, Döğer, Boyat gibi Oğuz boylarının birleşmesiyle kurulan bir devlettir. Kurucusu Kara Yülük Osman Bey’dir. En güçlü dönemi Uzun Hasan dönemidir. Osmanlı-Venedik savaşında Venedik’ten taraf olunca Osmanlı ile Otlukbeli Savaşı (1473) yapmış ve Fatih Uzun Hasan’ı yenmiştir. Bu devlete Safeviler son vermiştir.    

KARAKOYUNLU DEVLETİ (1365–1469) 

Oğuz Türkleri tarafından Erzurum ve Azerbaycan’da kuruldu. Kurucusu Bayram Hoca’dır. Azerbaycan’ın Türkleşmesinde etkili olmuşlardır. Timur ile Osmanlı arasında sorun olmuş ve Ankara Savaşının çıkmasına neden olmuşlardır. Bu devlete Ak koyunlular son vermişlerdir.