Baba Tarihçi

17. YY. DA OSMANLI DEVLEETİ DURAKLAMA DEVRİ (1579–1699) 

Duraklama Devri Padişahları 

3. Murat (1574–1595)

3. Mehmet (1595–1603)

1. Ahmet (1603–1617)

1. Mustafa (1617–1618)

2. Osman (1618–1622)

1. Mustafa (1622–1623)

4. Murat (1623–1640)

Sultan İbrahim (1640–1648

)4. Mehmet (1648–1687)

2. Süleyman (1687–1691)

2. Ahmet (1691–1695)

2. Mustafa (1695–1703) 

NOT: Osmanlı kuruluştan 16. yy sonlarına kadar doğuda ve batıda sınırlarını genişletmiş Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarına hâkim olmuştur. 17. yy da en geniş sınırlara ulaşmıştır. Devlet 16. yy sonlarında duraklama sürecine girmiştir. 1579 Sokullu’nun ölümünden 1699 Karlofça Antlaşmasına kadar geçen döneme Osmanlının Duraklama Devri denir. 

A – DURAKLAMANIN NEDENLERİ 

İç Nedenler 

1- Merkezi Yönetimin Bozulması: Osmanlıda padişahlar etkilidir. Devletin otoritesi padişahla özdeşleşmiştir. Padişahların yetersiz olması merkezi yönetimin bozulmasına neden olmuştur. 1. Ahmet zamanında veraset sisteminin değişmesi ve şehzadelerin sancağa çıkma usulünün kaldırılarak yerine Ekber ve Erşed Sisteminin getirilmesiyle şehzadeler devlet tecrübesi kazanmadan devletin başına geçtiler. Şehzadeler halkı tanıma fırsatı bulamamışlardır. 17 yy da sık padişah değişikliği olmuş ve şehzadeler genç yaşta tahta geçmişlerdir. Bu da saray kadınlarının ve devlet adamlarının yönetimde etkili olmasına neden olmuştur. 

2- Devlet ve Toplum Yapısının Bozulması: Osmanlı çok uluslu bir devletti. Farklı din, dil ve ırktan insanlar vardı. Kanunların uygulanmaması, adaletsizlik ve ekonominin bozulması halkta huzursuzluğa neden oldu. Bu da Osmanlı topraklarında isyan çıkmasına ortam hazırlamıştır. 

3- Ordu ve Donanmanın Bozulması: Yeniçeri Ocağına usulsüz asker alınmış ve Kapıkulu askerlerinin sayısı artmasına rağmen savaşların yenilgi ile sonuçlanması devleti zarara uğratmıştır. Yeniçerideki “Ocak devlet içindir” anlayışı “Devlet ocak içindir” anlayışına dönüşmüştür. Tımar sisteminin bozulmasıyla köylü toprağını terk edip şehre göç etmiş ve Eyalet ordusu bozulmuştur. Avrupa ateşli silah kullanırken basit silah kullanan Eyalet ordusu önemini kaybetmiştir. 

4-Maliyenin Bozulması: Coğrafi Keşiflerle yeni ticaret yolları bulunmuş Akdeniz ticareti önemini kaybetmiştir. Kapitülasyonların yaygınlaşmasıyla gümrük vergileri ve savaşlarda yenilince ganimet azalmıştır. Gelirler azalınca İltizam sistemi yaygınlaşmıştır. Saray ve devletin masraflarının artması maliyenin bozulmasına neden olmuştur. 

5- Eğitimin Sisteminin Bozulması: Osmanlıda eğitim “ilmiye sınıfı” tarafından yürütülürdü. Ayrıca adalet işlerine de bakarlardı. Başında Şeyhülislam vardı. Fatih ve Kanuni medreselerinde din ve fen ilimleri beraber okutulurken duraklama döneminde din eğitimine ağırlık verilmiştir. Böylece bilimsel çalışmalar yavaşlamış dogmatik bir anlayış ortaya çıkmıştır. İlmiye sınıfında rüşvet ve adam kayırma yaygınlaşmıştır. Müderrislerin çocuklarına müderrislik veren ”Beşik Uleması” uygulaması başlamıştır. Avrupa’daki gelişmelerin takip edilememesi Osmanlının eğitim sisteminin bozulmasına neden olmuştur.  

Dış Nedenler

 1- İmparatorluğun Doğal Sınırlara Ulaşması: Osmanlı 16 yy sonlarında doğuda İran, Azerbaycan ve Hazar Denizine, batıda Adriyatik Denizi, Viyana ve Kuzey Afrika’da Atlas Okyanusuna, güneyde Kızıldeniz ve Basra Körfezine Kuzeyde Karadeniz, Kırım, Ukrayna ve Lehistan’a ulaşılmıştır. Bu durum Osmanlının büyüme imkânının sona ermesine neden olmuştur.  

2- Avrupa’nın Osmanlıya Karşı Tutumu: Osmanlının Balkanlarda fetihler yapması Avrupa’nın haçlı ordusu kurmalarına neden olmuştur. Ancak güçlü devletler olmadığı için başarılı olamamışlardır. Osmanlının kuruluş devrinde İngiltere ve Fransa arasındaki Yüzyıl Savaşları Osmanlının işini kolaylaştırmıştır. Osmanlı Macaristan’ı aldıktan sonra Avusturya ve Kutsal Roma-Germen İmparatorluğu gibi güçlü devletlerle karşılaşmıştır. Osmanlının Avrupa karşısında duraklamasında İran’ın doğudan yaptığı saldırılarında etkisi olmuştur.  

3- Avrupa’nın Bilimsel, Kültürel ve Ekonomik alanda ilerlemesi: Rönesans ve Reform ile Avrupa bilim ve teknikte ilerlemiş, Coğrafi Keşiflerle de ekonomik yönden güçlenmiştir. Osmanlı Avrupa’daki bu gelişmeleri takip edememiş ve ilerleme gösterememiştir.  

 B- DURAKLAMA DEVRİ SİYASİ OLAYLARI         

Osmanlı bu dönemde doğuda İran ile karşılaşmış ve siyasetin temelini İran ile ilişkiler oluşturmuştur. 

1- OSMANLI-İRAN SAVAŞLARI 

Nedenleri 

1- İran’daki taht kavgalarından Osmanlının yararlanmak istemesi

2- İran’ın Anadolu’da Şiilik propagandası yapması

3- Sınır anlaşmazlıkları

4- İran’ın Sünni Müslümanlara baskı yapması5- Osmanlının batıda Avusturya ile savaşması ve Anadolu’daki Celali isyanları ile uğraşmasından İran’ın yararlanmak istemesi 

1- 1577–1590 Osmanlı-İran Savaşları: Osmanlı kazanmış ve 1590 FERHAT PAŞA Antlaşması yapılmıştır. Osmanlı sınırları Hazar Denizine kadar genişlemiştir. NOT: Osmanlı bu antlaşmayla doğuda en geniş sınırlara ulaşmıştır.  

2- 1603–1611 Osmanlı-İran Savaşları: Osmanlı batıda Avusturya ve Anadolu’da Celali isyanı ile uğraştığından bu savaşlarda başarılı olamamıştır. 1611 NASUH PAŞA Antlaşması yapılmıştır. Osmanlı Ferhat Paşa İle aldığı yerleri İran’a geri verdi.  

3- 1617–1618 Osmanlı-İran Savaşları: Osmanlı İran’ın Nasuh Paşa’ya uymaması ( vergi vermemesi) ile savaş yapılmış ve 1618 SERAV Antlaşması yapılmıştır. İran Nasuh Paşa Antlaşmasını kabul etmiştir. 

4- 1622–1639 Osmanlı-İran Savaşları: İran’ın Anadolu’da Şiilik propagandası yapması ve Bağdat’ı işgal etmesi üzerine 4. Murat İran üzerine Bağdat ve Revan Seferlerini düzenledi ve başarılı oldu. 1639 KASR-I ŞİRİN Antlaşması yapıldı. Revan ve Azerbaycan İran’a Bağdat Osmanlıya bırakıldı. Zağros Dağları iki devlet arasında sınır oldu. Bu sınır günümüz Türkiye-İran sınırının temelini oluşturur. 

2- OSMANLI-VENEDİK İLİŞKİLERİ         

17 yy da Osmanlı ile Venedik arasında en önemli sorun Girit’tir. Venedik Girit’i Osmanlıya karşı bir üs olarak kullanıyordu. Osmanlı Ege ve Akdeniz’in güvenliği için bu adanın fethine karar verdi. 1645 de kuşatılmış 1669 da Fazıl Ahmet Paşa Sadrazamlığı zamanında alınabilmiştir. 16 yy da Kıbrıs’ın fethi 6 ay sürerken Girit’in fethinin 24 yılda alınması Osmanlının Avrupa karşısında gücünü kaybettiğini gösterir. 2. Viyana bozgunundan sonra da Osmanlı-Venedik ile Kutsal İttifak Savaşlarında mücadele etmiştir. 

3- OSMANLI-LEHİSTAN İLİŞKİLERİ        

Lehistan 1575 de Sokullu döneminde himayeye alınmıştır. 1587 de 3. Murat döneminde ise Osmanlı himayesinden çıkmıştır.          

2. Osman ( Genç ) Lehistan Savaşları (1620–1621) Hotin Seferi: Lehistan’ın Eflak-Boğdan’ın iç işlerine karışması üzerine 2. Osman sefere çıktı. Hotin kalesini kuşatmış Yeniçerinin disiplinsiz hareketleri sonucu istenilen sonuç alınamamıştır ve 1621 HOTİN Antlaşması yapılarak geri çekilmiştir. Antlaşmaya göre  1- Lehistan Osmanlının iç işlerine karışmayacak2- Hotin kalesi Osmanlıya verilecek3- Lehistan eskisi gibi Kırım hanlığına vergi verecek 

NOT: 2. Osman Hotin Seferi dönüşü disiplinsizlik yapan Yeniçeri Ocağını kaldırmayı düşünmüştür. 

4. Mehmet Lehistan Savaşları (1672–1676) Lehistan’ın Osmanlı himayesindeki Ukrayna Kazaklara saldırması üzerine Hotin Antlaşması bozulmuş ve Fazıl Ahmet Paşa Lehistan içlerine kadar ilerlemesi üzerine Lehistan antlaşma istemiş ve 1672 BUCAŞ Antlaşması yapılmıştır. Antlaşmaya göre  1- Lehistan Podolya’yı Osmanlıya bırakacak2- Lehistan Osmanlıya yıllık vergi verecek 

NOT: Lehistan Diyet Meclisinin vergi maddesini kabul etmemesi üzerine savaş yeniden başladı. Osmanlının vergi maddesi olmaksızın antlaşmayı kabul etmesi üzerine 1676 yeni bir antlaşma imzalandı ve savaşlar kesin olarak sona erdi. 

NOT: Bucaş Antlaşması Osmanlının topraklarına toprak kattığı ve Avrupa’da en geniş sınırlara ulaştığı antlaşmadır.   

4. OSMANLI-RUSYA İLİŞKİLERİ       

Rusya’nın Osmanlı himayesindeki Kazaklara saldırması üzerine Merzifonlu Kara Mustafa Paşa sefere çıkmış 1678 de Çehrin kalesini almıştır. Rusya barış istemiş ve 1681 BAHÇESARAY Antlaşması ile savaşa son verilmiştir. 

5- OSMANLI-AVUSTURYA İLİŞKİLERİ 

1593–1606 Osmanlı-Avusturya Savaşları: Kanuni dönemindeki savaşların en önemli nedeni üstünlük mücadelesidir. 16. yy sonlarında sınır olaylarının sonucunda 3. Mehmet sefere çıkmış Eğri kalesini alarak 1596 HAÇOVA MEYDAN SAVAŞINI kazanmıştır. Savaşlar 1606 ya kadar devam etmiş Osmanlının Celali isyanı ve İran ile uğraşmasından dolayı 1606 ZİTVATORUK Antlaşması yaparak savaşa son vermiştir. Antlaşmaya göre  

1- Eğri, Kanije ve Estergon kaleleri Osmanlıya bırakılacak

2- Avusturya’nın verdiği yıllık vergi kaldırılacak bir defa savaş tazminatı verecekti.

3- Avusturya İmparatoru protokol bakımından Osmanlı padişahına eşit sayılacaktı. 

NOT: Osmanlının 1533 İstanbul Antlaşması ile kazandığı üstünlük ve yaptırım gücü bu antlaşma ile sona erdi.

NOT: Avusturya devletlerarası ilişkilerde Osmanlı ile aynı statüye sahip oldu. 1662-1664 Osmanlı-Avusturya Savaşları: Zitvatoruk Antlaşması Avusturya’nın Erdel Beyliğinin iç işlerine karışması ve Erdel Beyi Rakoçi’nin Avusturya’ya sığınması üzerine bozulmuş. Fazıl Ahmet Paşa sefere çıkarak Uyvar kalesini almış alınması zor bir kale olduğundan “ Uyvar önünde bir Türk gibi kuvvetli “ sözü söylenmiştir. Avusturya’nın isteği üzerine 1664 VASVAR Antlaşması yapılmıştır. Antlaşmaya göre 

1- Erdel Osmanlıya bağlı kalacak

2- Uyvar ve Novingard kaleleri Osmanlıya, Zerinvar kalesi ise Avusturya’ya bırakılacak  

NOT: Bu antlaşma ile Osmanlı duraklama döneminde Avusturya karşısında toprak ve tazminat aldığı son antlaşmadır. 

2. Viyana Kuşatması (1683)          

Avusturya,  yönetimi altındaki Protestan Macarlara baskı yapması sonucu Macarlar ayaklanmış ve Osmanlıdan yardım istemiş ve Vasvar Antlaşmasının bozulmasına neden olmuştur. Osmanlı sadrazamı Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Macarlara yardım etmek ve Viyana’yı alarak Osmanlının gücünü kaybetmediğini göstermek için sefere çıktı ve Viyana’yı kuşattı. Avusturya İmparatoru Avrupa’dan yardım istemiştir. Viyana zarar görmeden alınmak istenmiştir. Kırım Han ve ordusu görev yerini terk etmesiyle Lehistan ordusu Tuna Nehrini geçerek Viyana’ya yardıma geldi. Osmanlı iki ateş arasında kaldı ve Viyana bozgununa neden oldu. Osmanlı çekilmek zorunda kaldı ve Merzifonlu başarısızlık nedeniyle Bağdat’ta idam edildi.  

6- KUTSAL İTTİFA SAVAŞLARI         

2. Viyana bozgununun ardından papanın teşvikiyle bir kutsal ittifak oluşturarak Osmanlıya karşı savaşa devam etmişlerdir. Avusturya, Venedik, Lehistan, Rusya ve Malta ile 16 yıl savaşan Osmanlı başarılı olamadı. Bu 16 yıl içinde 4 padişah ve 12 Sadrazam değişikliği olmuştur. Savaşlardaki başarısızlık nedeniyle 2. Mustafa bu devletlerle antlaşma yaparak savaşlara son verdi. 

KARLOFÇA ANTLAŞMASI (1699)  

Osmanlı ile Avusturya, Venedik ve Lehistan arasında yapılmıştır. 1- Banat Yaylası ve Temeşvar ili dışındaki tüm Macaristan Avusturya’ya bırakılacak2- Podolya ve Ukrayna Lehistan’a verilecek3- Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik’e verilecek4- Antlaşma 25 yıl geçerli olacak Avusturya’nın garantisinde olacak 

İSTANBUL ANTLAŞMASI (1700)            

Karlofça Antlaşmasının devamıdır. Osmanlı ile Rusya arasında yapılmıştır. 1- Azak kalesi Rusya’ya bırakılacak2- Rusya İstanbul’da sürekli elçi bulundurabilecek3- Ruslar Kudüs’ü serbestçe ziyaret edebilecek Bu Antlaşmalar Sonucunda 

1- Osmanlı ilk defa büyük çapta toprak kaybetmiştir.

2- Osmanlının Orta Avrupa’daki hâkimiyeti sona ermiştir.

3- İstanbul Antlaşması ile Rusya Karadeniz’e inme imkânı buldu.

4- Osmanlını duraklama devri sona erdi gerileme devri başladı.

5- Osmanlı kaybettiği yerleri almak için 18 yy da Avusturya, Rusya ve Venedik ile savaşlar yaptı. 

NOT: 2. Viyana bozgunu ve Karlofça ile Avrupalılar Türk baskısından kurtulup karşı saldırıya geçtiler. Batı karşısında geri çekilme 1921 Sakarya Zaferi ile sona ermiştir. 

 C- DURAKLAM DEVRİ İSYANLARI       

Duraklama devrinde merkezi otoritenin bozulması ile orduda ve başta İstanbul olmak üzere isyanlar çıktı. Devlet bu isyanlarla uzun süre uğraşarak güç kaybetmiştir. 

1- İstanbul (Merkez)  İsyanları            İ

stanbul’da Kapıkulu Askerlerinin (Yeniçeriler) çıkardığı isyanlardır. Bazen ulema, halk ve medrese öğrencilerinin de katıldığı görülmüştür. 

Nedenleri 

1- Devlet otoritesinin bozulması

2- Yeniçeri Ocağına usulsüz asker alınarak sayısının artması

3- Yeniçerilerde disiplin bozularak “ Ocak devlet içindir “ anlayışının yerini “ Devlet ocak içindir “ anlayışının alması

4- Maliyenin bozulmasıyla düşük ayarlı akçe ile maaş verilmesi

5- Ulufe ve cülus bahşişlerinin aksaması      

6- Saray kadınlarının ve devlet adamlarının Yeniçerileri kullanması 

NOT: Bu nedenlerle 3. Murat, 2. Osman, 4. Murat ve 4. Mehmet dönemlerinde merkez isyanları çıkmıştır. 

2. Osman Devri İsyanlar: 2. Osman Hotin seferi dönüşü Yeniçerilerin bozulduğu için ocağı kaldırmayı düşünmüş bunun için Hac bahanesiyle Anadolu’ya geçip asker toplamak istemiş Yeniçerilerin bunu öğrenmiş ve isyan etmişler ve 2. Osman’ı öldürmüşlerdir. İstanbul isyanlarının en önemlisi bu isyandır. 

4. Murat Devri İsyanları: Padişahlığının ilk yıllarında saray kadınları ve devlet adamlarının etkisiyle Yeniçeriler isyan etmiş ve Sadrazam Hafız Ahmet Paşa’yı Şehit etmişlerdir. Ancak 4. Murat sert önlemler alarak Yeniçeri Ocağını disiplin altına almıştır. 

4. Mehmet Devri İsyanları: Bu dönemdeki en önemli isyan 1656 Vakayı-ı Vakvakiye (Çınar Vakası) isyanıdır. Bu isyanda Yeniçeriler tarafından istenmeyen 30 devlet adamı idam edilmiştir. 

İstanbul İsyanlarının Sonuçları 

1- Yeniçerilerin her isyanda istediklerini elde etmeleri yönetimdeki etkilerinin artmasına yol açmıştır.

2- İsyanlar devlet otoritesinin zayıflamasına neden olmuştur.

3- Merkezi otorite zayıflamıştır. 

2- Celali (Anadolu)  İsyanları          

Yavuz Sultan Selim zamanında ayaklanan Bozok’lu Celal’in adından dolayı 17 yy da Anadolu’da çıkan isyanlara genel olarak Celali İsyanları denilmiştir. 

Nedenleri 

1- Merkezi otoritenin bozulması ve devlet adamlarının yetersizliği

2- Devşirme devlet adamlarının Anadolu halkı ile kaynaşamaması

3- Tımar sisteminin bozulmasıyla Anadolu’da Tarımın bozulması

4- Vergilerin artırılması, iltizam sisteminin yaygınlaşması ve köylülerin topraklarını terk etmesi

5- Anadolu’da adaletsizliğin yaygınlaşması

6- Osmanlının Avusturya ve İran ile yaptığı savaşların etkisi

7- Haç ova Meydan Savaşından kaçan askerlerin Anadolu’da eşkıyalık yapmaları  

NOT: Anadolu’da çıkan en önemli isyanlar; Karayazıcı, Deli Hasan, Canbolatoğlu ve Kalenderoğlu tarafından çıkarılan isyanlardır. 

Celali İsyanlarının Sonuçları 

1- Anadolu’da huzur ve güvenlik bozulmuştur.

2- Tımar Sisteminin bozulması ve köylünün toprağı terk etmesi ile tarımsal üretim azalmıştır.

3- Anadolu askerleri Tımarlı Sipahiler dağılmış ve etkisi azalmıştır.

4- Üretimin durması ve vergilerin toplanamaması devlet gelirlerini azaltmıştır. 

NOT: İstanbul ve Celali İsyanlarının dini özelliği yoktur. İsyanlar devlet adamlarına, padişaha ve adaletsizliğe karşı olmuş. Devlet düzeninin değiştirilmesi amaçlanmıştır. 

3- Eyalet İsyanları          

17 yy da devlet otoritesinin bozulması sonucunda merkezden uzak eyaletlerde çıkan isyanlardır. Erdel, Eflak, Boğdan, Kırım, Yemen ve Bağdat isyanları gibi. 

Nedenleri 

1- Devlet otoritesinin bozulması

2- Eyaletlerde devşirme devlet adamlarının halka baskı yapması

3- Vergilerin devlet denetimi dışında artırılmak istenmesi

4- Bağlı beyliklerin Osmanlıdan ayrılmak istemeleri

 Eyalet İsyanlarının Sonuçları 

1-Eyaletlerdeki isyanlar devlet otoritesini İstanbul ve Celali isyanları kadar sarsmamıştır.

2- Milliyetçilik fikrinin gelişmemesinden dolayı isyanlar bağımsızlıkla sonuçlanmamıştır.  

D- DURAKLAMA DEVRİ ISLAHATLARI            

Osmanlıda 17 y başlarında devlet, ordu ve toplum yapısındaki düzensizlikler ıslahatlarla önlenmeye çalışılmıştır. İlk defa duraklama devrinde başlamış gerileme ve dağılma devrinde de devam etmiştir. Duraklama devrinde yükselme devri örnek alınarak ıslahat yapılmıştır. Kurumların çağa göre yenilenmeyip yüzeysel yapılan bu ıslahatlardan olumlu sonuç alınamamıştır.  

1. Ahmet Islahatları        

Ekber ve Erşed sistemi kabul edilerek şehzadelerin sancağa gönderilmesine son verilmiş. En yaşlı ve zeki olan tahta geçmeye başlamıştır. Şehzadeler devlet tecrübesi kazanmadan tahta geçmişlerdir. Sancaklara vali tayin edilerek merkezi yönetim güçlendirilmeye çalışılmıştır. 

Kuyucu Murat Paşa Islahatları         

1. Ahmet devrinde (1607–1611) de sadrazamlık yapmıştır. Celali isyanlarına uyguladığı şiddet politikası ile devlet otoritesini sağlamıştır. 

2. Osman (Genç) Islahatları 

1- Saray dışından evlenme geleneğini başlatmıştır.

2- Şeyhülislamın fetva dışındaki yetkilerine son vererek ilmiye sınıfının devlet yönetimine karışmasını önlemeye çalışmıştır.

3- Padişahların etki ve otoritesini artırmaya çalışmıştır.

4- Hotin seferinde disiplinsiz olan yeniçeri ocağını kaldırmayı düşünmüştür. Bu duraklama devrinin en önemli ıslahat düşüncesidir. Yeniçeriler bunu öğrenip 2. Osman’ı öldürmüşlerdir. 

4. Murat Islahatları

1- Başta annesi Kösem Sultan ve saray kadınlarının devlet yönetimine karışmasını engellemiştir.

2- Yeniçeri ve Sipahi zorbalarını ortadan kaldırarak Kapıkulu ocaklarını itaat altına almıştır.

3- Baskı ve şiddetle İstanbul’un güvenliğini sağlamaya çalışmıştır

4- İçki ve tütün yasağı getirmiş, İstanbul’da sokağa çıkma yasağı uygulanmıştır.

5- Anadolu’daki Celali isyanları bastırılarak devlet otoritesi sağlanmıştır. 

6- Sorunların nedenlerini tespit için devlet adamları ve aydınlara rapor hazırlatmıştır. ( Koçi Bey Risalesi gibi) 

Tarhuncu Ahmet Paşa Islahatları         

4. (Avcı) Mehmet döneminin sadrazamıdır. 4. Mehmet 7 yaşında tahta geçtiği için yönetimde etkili olmuştur. Bu dönemde Osmanlı Girit sorunu ile uğraştığından askeri harcamalar artmış ve ekonomi bozulmuştur. Bu yüzden Tarhuncu ekonomik ıslahatlara öncelik vermiştir. 

 1- Devlete borcu olanlardan borçlar tahsil edilmiştir.

2- Bazı illerin gelirlerinin iltizama verilmesi, dirlik sahiplerinin gelirlerinin bir kısmının hazineye aktarılması sağlanmıştır.

3- Devletin gelir ve gideri hesaplanmış açık verdiği belirlenmiştir.

4- Bütçenin saray masraflarından dolayı açık verdiği belirlenmiş ve saray harcamaları kısılmış, ilk defa denk bütçe hazırlanmıştır. 

NOT: Tarhuncu Ahmet Paşa bu uygulamaları ile çıkar çevrelerin tepkisini çekmiş ve görevden alınarak idam edilmiştir.        

Köprülü Mehmet Paşa Islahatları        

Tarhuncunun yerine gelenler başarışı olamamış ve maliye iyice bozulmuştur. 4. Mehmet’in annesi Valide Turhan Sultan Köprülü Mehmet Paşa’ya sadrazamlık teklif etmiş. Köprülü de bazı şartlar ileri sürmüştür. Bu şartlar  

1- Saray devlet işlerine karışmayacak

2- Saraya sunacağı her teklif kabul edilecek

3- İstediği kişileri tayin edebilecek ve görevden alabilecek

4- Kendisi hakkında şikâyet olursa savunma alınıp sonra karar verilecek 

NOT: isteklerinin kabul edilmesi üzerine Köprülü sadrazam oldu ve (1656–1661) Köprülüler dönemi başladı. 

Köprülü Mehmet Paşa’nın Islahatları 

1- İstanbul uleması arasındaki tartışma ve kargaşaya son vermiştir.

2- Girit için Çanakkale’yi ablukaya alan ve Limni, Bozca ada ve Gökçe ada’yı işgal eden Venedik’ten buralar geri alınarak Girit’e yardım göndermeyi başarmıştır.

3- Erdel beyi Rakoçi isyanını bastırarak otoriteyi sağlamıştır

4- maliyeyi düzenleyerek ekonomiyi düzeltmiştir. 

NOT: Köprülü bu işleri yaparken baskı ve şiddet politikası uygulamıştır. Yerine oğlu Köprülü Fazıl Ahmet Paşa geçmiştir. 

Köprülü Fazıl Ahmet Paşa Islahatları       

 (1661–1676)  yıllarında sadrazamlığa getirilmiştir. 

1- Avusturya ile yapılan savaşı kazanmış ve 1664 de Vasvar Antlaşması ile Avusturya’dan toprak alan son sadrazam olmuştur.

2- Kandiye kalesini Girit’in fethini gerçekleştirmiştir. (1669)3- Lehistan ile yapılan Bucaş Antlaşması ile Osmanlını batıda en geniş sınırlara ulaşmasını sağlamıştır. 

NOT: Fazıl Ahmet Paşa’dan sonra Köprülü ailesinden Merzifonlu Kara Mustafa Paşa (1676–1683)Fazıl Mustafa Paşa (1683–1691) Amcazade Hüseyin Paşa (1691–1699) sadrazamlığa getirilmiştir.  

E- DURAKLAMA DEVRİ ISLAHATLARININ GENEL ÖZELLİKLERİ  

1- Islahatlarda Yükselme devri uygulamaları örnek alınmıştır.

2- Islahatlar daha çok düşünce safhasında kalmış uygulanma ve başarıya ulaşma imkânı bulamamıştır.

3- Islahatlardaki temel amaç isyanları bastırmak, otoriteyi ve güvenliği sağlamak olmuştur.

4- Baskı ve şiddet yoluyla otorite sağlanmaya çalışılmıştır.

5- Sorunların nedenleri araştırılmadığından köklü çözüm getirilememiş ve başarılı olamamıştır.

6- Avrupa’nın gerisinde kalındığın fark edilmemesinden dolayı Avrupa’daki gelişmelerden yararlanılmamıştır.

7- Islahatlar ıslahatçıların ömürleri ile sınırlı kalmıştır.

8- Islahatlar; padişahların yetersizliği, yenilik karşıtı yeniçeriler, ulema ve saray kadınlarının tepkisinden dolayı başarılı olamamıştır.

9- Islahatlar halka mal edilmemiştir.

10- Osmanlını duraklamasını engelleyememiş ve gerileme dönemi başlamıştır.