Baba Tarihçi

İLKÇAĞ MEDENİYETLERİ  

ÇİN MEDENİYETİ

Barut, pusula, kâğıt, mürekkep ve matbaayı ilk kullanmışlardır. Kendilerine özgü yazıları vardır. İpekten kâğıt ve ipek böceğinden kumaş yapmışlardır. Budizm, Gök tanrı, Taoculuk ve Konfüçyüs felsefesi görülür. Tapınaklar ve Çin Seddi mimaride geliştiklerini gösterir. En önemli geçim kaynağı İpek Yolu’dur. Bu yol için Türklerle savaşmışlardır.                                                   

HİNT MEDENİYETİ

Zengin kaynaklara sahip olduğu için istilalara uğramıştır. Bu yüzden çeşitli dil, din ve kültür ortaya çıkmıştır. Ariler Kast Sistemini kurmuş. Bu sistemde Brahman (Din adamı)Asiller ve askerler (yönetici) Sanatkâr ve çiftçiler ve İşçiler vardı. Ayrıca kast dışı parya (köle) vardı. Bu sistemde meslek babadan oğla geçerdi. Sınıflar arası geçiş yoktu. Baharat Yolu ile ticaret yapmışlardır.NOT: Kast, istilaya açık olması, farklı dil ve dinler Hindistan’da milli bilincin ve siyasi birliğin oluşmasını engellemiştir. 

İRAN MEDENİYETİ

Med’ler tarafından kurulmuş. Zamanla Persler hâkimiyet kurdular. Persler Lidyalıları yıkarak Anadolu’ya hâkim oldular. Persleri B. İskender yıkmıştır. Persler ülkeyi Satraplık denen eyaletlere ayırdılar. İlk posta teşkilatını kurmuşlardır. Zerdüştlük (Mecusilik) dinine inanırlardı. Bu din iyi ve kötünün mücadelesini esas alırdı. Ateş kutsaldır.                                                                    

ANADOLU MEDENİYETLERİ        

Konumu itibari ile Akdeniz, Ege, Karadeniz ile çevrili Asya ve Avrupa arasında geçiş yoludur. 

TARİH ÖNCESİ DÖNEMLERDE ANADOLU       

Uygun iklim ve elverişli toprakları olan bir ülkedir. En eski yerleşim yerleri Burdur-Hacılar (Diyarbakır) Çayönü-Çatalhöyük(Konya) da ortaya çıkarılmıştır. Kerpiçten ev yapmışlardır. Daha sonraki dönemlerde Truva, (Yozgat)Ali şar ve (Çorum) Alacahöyük önemli yerleşim yerleridir.  

HİTİTLER (ETİLER): (M.Ö 2000-M.Ö 700 )

Anadolu’daki ilk medeniyettir. En ünlü kralları Labarnaş’tır. Kızılırmak’ta Kapadokya’da devlet kurmuşlardır. Başkentleri Hattuşaş (Boğazköy) dür. Kral komutan, dini lider ve yargıçtı. Pankuş Meclisinin Kralı yargılama ve cezalandırma yetkisi vardı. Kraliçe Tavananna kraldan sonra en yetkili idi. Hitit iline ‘Bin Tanrı İli’ denirdi. Tarih yazıcılığına önem vermiş önemli olayları kil tabletlere yazmışlar. Anal adı verilen kral yıllıkları tanrılara hesap verme düşüncesi ile yazılmıştır. Zafer ve yenilgilerin de yazıldığı yıllıklar objektif tarih anlayışının ortaya çıkmasını sağlamışlardır. Hititler Mısırla Suriye için 16 yıl savaşmış ve M.Ö. 1280’de Kadeş Antlaşmasını yapmıştır. Tarihte bilinen ilk yazılı antlaşmadır. Yazılıkaya ve İvriz kabartmaları önemli eserleridir. Temizliğe önem veren bir medeniyettir. 

FRİGLER: (M.Ö 1200-M.Ö 676 )

Hitit’ten sonra Anadolu’da kurulan ilk devlettir. Sakarya Nehri çevresinde devlet kurdular. Kralları Midas’tır. Gordion ve Midas önemli şehirleridir. Coğrafyasından dolayı çiftçilik ve hayvancılık ile uğraşmışlardır. Tapates adı verilen kilim dokumaları ile ünlüdür. Tarımı koruyucu kanunlar yapmışlardır. Öküz öldüren ve saban kırmanın cezası ölümdür. Kimmerler son vermiştir. En büyük tanrıları toprak tanrısı Kibele’dir.                                          

LİDYALILAR: ( M.Ö 687-M.Ö 546 )

Gediz ve Menderes Nehirleri çevresinde devlet kurdular. Kralları Giges’tir. En önemli merkezleri Manisa yakınındaki Sard şehridir. Topraklarının verimli olmasından ihtiyacından fazla üretim yapmış, ticaret gelişmiş ve parayı icat etmişlerdir. (M.Ö.700) Anadolu’da Efes’ten başlayıp Mezopotamya’da Ninova’ya kadar ulaşan Kral Yolu’nu yapmışlardır.                                        

İYONYALILAR: ( M.Ö 1200-M.Ö 545 )

Dorlar Yunanistan’ı istila edince Akalar Ege’de Efes, Milet, Foça ve İzmir’de şehir devletleri kurmuşlardır. Şehir devletti olmasından dolayı siyasi birlik yoktur. Merkeziyetçi yönetimin olmaması demokratik yönetim anlayışının ortaya çıkmasını neden oldu. Özgür düşünce vardı. Bilim ve felsefede ileridirler. Tarihçi Heredot’u Matematikçi Pisagor’u Tıpta Hipokrat’ı yetiştirmişlerdir. Mısır takvimi ve Fenike alfabesini geliştirmişlerdir. Mimariye İyon Nizamı üslubunu getirmişlerdir. Efes’teki Artemis Tapınağı Sisam adasındaki Hera Tapınağı Önemli eserleridir. 

URARTULAR: ( M.Ö 9 yy- M.Ö 6 yy )  

Van Gölü ve çevresinde devlet kurdular. Başkentleri Van (Tuşpa)dır. İlk hükümdarı sardur’dur. Asur saldırıları sonucu Doğudaki kavimlerle birleşerek bu devleti kurmuşlardır. Ülke En nam denilen valilerce yönetilirdi.  Mezarlarını ve oda şeklinde yaparak içine eşya koymaları onlarda ahiret inancının olduğunu gösterir. Medler yıkmıştır. 

ANADOLU’DA İSTİLALAR DÖNEMİ PERS DÖNEMİ

M.Ö 543-M.Ö 333 de Persler Anadolu’yu istila etmiş ve 200 yıl kalmışlardır. M.Ö 333 de Büyük İskender Anadolu’daki Pers hâkimiyetine son vermiştir. 

BÜYÜK İSKENDER DÖNEMİ

M.Ö 333- M.Ö 30 da Anadolu’ya hâkim olmuştur. M.Ö 7 yy da Makedonya Krallığı kuruldu. B. İsken derin babası 2. Fhilip tir. B. İskender Balkanlar, Anadolu; Suriye, Mısır ve Hindistan’a kadar aldı. B. İskender geri dönerken ölmüş ve komutanlar arasında savaş başlamış. İmparatorluk parçalanmıştır. Anadolu’da Selevkos Krallığı kuruldu. Selevkos ölünce bu krallık parçalanmış ve Kuzey Batı Anadolu’da Bitinya Krallığı, Orta Anadolu’da Kapadokya Krallığı, Karadeniz’de Pontus Krallığı ve Batı Anadolu’da Bergama Krallığı kuruldu. 

BİZANS DÖNEMİ

395–1453 de Anadolu’ya hâkim olmuşlardır. Anadolu’yu eyaletlere bölmüş ve valilerle yönetmiştir. En parlak dönemi Justiniaunus dönemidir. Ayasofya, Aya İrini, Sergios ve Baküs Kiliseleri, Binbirdirek ve Yerebatan Sarnıcı önemli eserleridir.    

MEZOPOTAMYA MEDENİYETİ      

Mezopotamya Medeniyeti Dicle ve Fırat nehirleri arasında kalan bölgeye denir. Ticaret ve göç yollarında olmasından dolayı birçok uygarlık kurulmuştur. Mezopotamya tarihi M.Ö 4000 de Orta Asya’dan gelen Sümerler ile başlar. Daha sonra Arap yarımadasından gelen Sami ırklar devlet kurdular. Nehrin akışına göre aşağı ve yukarı diye ikiye ayrılır. Mezopotamya’da Tufan, Türeyiş ve Gılgamış Destanları vardır. 

SÜMERLER

M.Ö 4000 Lagaş, Ur ve Uruk şehirleri vardır. Patesi denilen rahip kral vardı. Dil yapısı ve örf ve adetleri kullandıkları araç ve gereçler Orta Asya’dan geldiklerini gösterir. Site şehir devletlerinden oluşur.  Çivi yazısını bulmuşlardır.                                             

AKADLAR

M.Ö 2350 Sümerleri yıkarak devlet kurdular. Sami ırkındandır. Tarihte bilinen ilk imparatorluktur. Mezopotamya’daki dine dayalı devlet yapısını sona erdirmiştir. İlk düzenli orduyu kurmuşlardır.                                            

BABİLLER

Mezopotamya’da iki kez devlet kurdular. Amurrular kurmuştur. 2. Babillerin en tanınmış kralı Hammurabi’dir. Dünyevi devlet yapısını getirmiştir. Yahudi devletini yıkmıştır.                                           

ASURLULAR

Ninova’da kurulmuştur. Sami ırkındandır. Ticarette gelişmişlerdir. Ticaretle Mezopotamya ve Anadolu medeniyetinin birbirlerini etkilemesinde katkısı vardır. M.Ö 2000 de çivi yazısını Anadolu’ya getirmişlerdir. 

ELAMLILAR

Şehir devletleri şeklinde yaşamışlardır. Sümer kültürünü devam ettirmişlerdir. En zayıf Mezopotamya devletidir.                     

MEZOPOTAMYA’DA KÜLTÜR VE UYGARLIK 

DEVLET YÖNETİMİ

İlk dönemlerde şehir devletleri vardı. Şehir devletlerinin başında Patesi veya Ensi denilen rahip-kral vardı. Şehirler Ziggurat denilen tapınakların etrafında kurulmuştur. Kralların yanında danışma meclisleri vardı.                                         

DİN VE İNANIŞ

Çok tanrılı din vardı. Tanrılar güç, düzen ve ahlakın temsilcisidir. Ziggurat denilen çok katlı tapınaklar vardır. Kral aynı zamanda dini liderdir.                                              

HUKUK

Sümerlerde Lagaş kralı Urgakina’nın yaptığı kanunlar tarihte bilinen ilk yazılı kanunlardır.(M.Ö.2375)  Kral baskısına son veren bu kanunlar halka bazı haklar vermiştir. Mezopotamya’da en gelişmiş kanunu Hammurabi, Urgakina’nını kanunları düzenleyerek yapmıştır. Hammurabi Kanunları tarihte bilinen ilk anayasadır. 

ORDU

Sümerler ilk defa savaş arabalarını kullanmışlardır. Akadlar ilk düzenli orduyu kurmuşlardır.                                            

EKONOMİ

Mezopotamya’da ekonominin temeli tarıma dayanır. Sümerlerde toprak tanrının malı sayılmış ve rahiplerin gözetiminde ekilmiştir. Urgakina kanunları ile özel mülkiyet ortaya çıkmıştır. Sümerler tarımı geliştirmek için sulama kanalları yapmışlardır. Asurlar Anadolu’ya gelerek ticaret yapmışlardır. Anadolu’da Karum denilen pazarlar kurmuşlardır. 

YAZI, DİL VE EDEBİYAT

Sümerler çivi yazısını kullanan ilk medeniyettir. Rahiplerin getirilen ürünleri kil tabletler üzerine üçgen uçlu bir çubukla çizilen şekiller zamanla yazıya dönüşmüştür. Bu yazı Asurlu tüccarlar ile Anadolu’ya getirmişlerdir. Böylece Anadolu’da tarihi çağlar başlamıştır. Tufan, Gılgamış ve Yaradılış destanları Sümerlere aittir. 

BİLİM VE SANAT

Sümerler bilimin temelini atmışlardır. Ay ve güneşi incelemiş ve astronomide ilerlemişlerdir. Burçları bulmuşlar ve ay yılı esasına göre takvim kullanmışlardır. Matematik ve geometrinin temelini atmışlardır. Yüzey ve hacim ölçümleri yapmış ikinci ve üçüncü dereceden denklem çözmüşlerdir. Tapınak mimarisi gelişmiştir. Sümerlerin Zigguratları, Babil’in Asma Bahçeleri ve Babil Kulesi önemli sanat eserleridir. Yapı malzemesinde taş yerine kerpiç kullanmışlardır. Ayrıca Sümerlerde kabarma, kuyumculuk ve heykeltıraşlık gelişmiştir.                        

DOĞU AKDENİZ MEDENİYETLERİ FENİKELİLER

Lübnan Dağları ile Akdeniz sahilleri arasındaki kıyı şeridine yerleşmiş. Arazinin tarıma elverişsiz olması ve Anadolu’nun ticaret yolu üzerinde olmaları ticarette gelişmelerini sağladı. Deniz ticareti ile uğraşmış. Akdeniz ve Karadeniz kıyılarına koloniler kurmuşlardır. Kolonileri vatan kabul etmedikleri için kalıcı olmamışlardır. Doğu kültürünü batıya taşımışlardır. Fildişi, cam işlemeciliği ve gemicilikte ilerlemiştirler. Şehir devletleri olduğundan birlik kuramamışlardır. Şehircilik alanında ilerlemişlerdir. 22 harfli alfabe icat etmiş iyon-yunan-roma bu alfabeyi geliştirmiş ve Latin alfabesi ortaya çıkmıştır. 

İBRANİLER

M.Ö 2000 de Filistin’e gelmişlerdir. Tek tanrılı dine inanan ilk topluluktur. M.Ö 17 yy da Hz Musa ile birlik kurmuştur. Musevi de denir. Hz. Davut zamanında devlet kurdular. (M.Ö.17) Hz. Davut’tan sonra en parlak dönemi Hz. Süleyman devletin başına geçmiştir. Hz Süleyman öldükten sonra İbraniler İsrail ve Yahudi devleti olarak ikiye ayrılmıştır. Bu devletler Asur ve Babiller tarafından yıkılmıştır. Hz. İsa zamanında 70 yıllarında çıkardıkları ayaklanmalardan dolayı Romalılarar Yahudileri dünyanın değişik yerlerine sürmüştür.Kudüs’te bulunan Hz. Süleyman Tapınağı ve Ağlama Duvarı Yahudiler tarafından kutsal sayılır. Yahudi devletinin Babiller tarafından yıkılmasından sonra Yahudiler Asya ve Avrupa’ya göç etti. Dinlerini ulusal din kabul ettiklerinden yayılmamıştır. Bu durum milli benliklerini korumalarını sağlamıştır. Dağınık halde yaşayan Yahudiler 1. ve 2. Dünya Savaşları sonrası Filistin’e göç ederek 1948’de İsrail Devleti’ni kurdular.       

MISIR MEDENİYETİ

 Nil nehri çevresinde kurulmuştur. Nehrin akışına göre aşağı ve yukarı diye ikiye ayrılmıştır. Etrafı çöl ve denizlerle çevrili olduğundan istilaya uğramamıştır.  Önceleri Nom denilen şehir devletlerince yönetilirdi. Kral Menes M.Ö 3000 de tek krallık kurmuştur. Yönetimde firavun denilen ilah-kral vardı. Ekonomi tarıma dayanırdı. Para yerine gümüş ve altın külçe kullanmışlardır. Nil nehrinin ne zaman taşıp çekileceğini hesaplamak için matematik ve astronomi ile uğraşmış Nil nehrinin hareketine göre güneş yılı esaslı takvimi yapmışlardır. Hiyeroglif (resim) yazısını icat etmişlerdir. Papirüs denilen kâğıdı yapmışlardır. Piramit ve tapınaklar önemli eserleridir. Nil nehri üzerine bent ve kanallar yapmışlardır. Firavun tanrının oğlu kabul edilir. Ahiret anlayışı olduğu için ölülerini mumyalamışlardır. Bu yüzden mumyacılık, eczacılık ve tıpta gelişmişlerdir. Tanrıları insan ve hayvan şeklinde düşünmüş ve onlara ev ve tapınak yapmışlardır. Amon, Ra ve Öziris önemli tanrılarıdır.M.Ö 330 da B. İskender yıkmıştır. Yıkılana kadar 30 sülale yönetmiştir. 

EGE MEDENİYETLERİ 

GİRİT MEDENİYETİ

Ege’nin en eski uygarlık merkezidir. Önce şehir devletleri sonra ise tek bir krallık halini almıştır. Çok tanrılı dine inanırlar. Ölülerini sevdikleri eşyalar ile gömmeleri ahiret inancı olduğunu gösterir. Coğrafi konum itibari ile deniz ticareti ile uğraşmış gemi yapımında ilerlemişlerdir. Çivi yazısına benzer bir yazı kullanmışlar fakat henüz okunamamıştır. Knossos Sarayı önemli eserleridir. 

MİKEN MEDENİYETİ

Akalar Mora’da kurmuşlardır. En önemli olayları Çanakkale’deki Truva Savaşı’dır. Bu savaşlar Homeros’un İlyada eserine konu olmuştur. Kuyu Mezarları ve Miken Şatosu Önemli eserleridir. 

YUNAN MEDENİYETİ

Dor’lar tarafından kurulmuştur. Polis denilen şehir devletleri vardır. Polis devletleri arasındaki mücadeleler siyasi birlik kurmaları engellemişlerdir. (Atina, Sparta) Şehir dev. Başında krallar bulunur. Bağımsızdırlar. Kendi kanunları vardır. Zamanla asiller yönetimi ele geçirmiş ve aristokrat bir demokrasi anlayışı gelişmiştir. Orta sınıf olan tüccar, gemici ve sanatkârlar köylülerle birleşerek aristokratlara karşı mücadele etmiş ve yönetimde söz sahibi olmuşlardır. Sınıf farklılıklarını ortadan kaldırmak için Drakon, Solon ve Klistens Arhon kanunlarını yapmışlardır. —Drakon, asil ve soyluları koruyan kanunlar yapmış—Solon, doğuştan gelen sınıf farklılıklarını kaldırmış halkın gelir seviyesine göre ayrılmasını sağlamıştır. Dört yüzler ve Halk Meclisi vardır. Arazinin tarıma elverişli olmaması deniz ticaretini geliştirmiş, Akdeniz, Karadeniz ve Ege’de koloniler kurmuşlardır. Bunların kurulmasında vatan edinme anlayışı etkili olmuştur. Çok tanrılı dine inanırlardı. Tanrıların insani özellikler taşıdığını düşünmüş ve heykellerini yapmışlardır. Apollo ve Zeus tanrıları vardır. Olimpus Dağında olduklarına inanırlardı. Tanrıların yardımını sağlamak ve öfkelerini dindirmeyi amaçlayan spor, müzik ve şiir yarışmaları düzenlemişlerdir. Olimpiyat adı verilen bu yarışmalar siyasi birlik olmamasına rağmen kültür birliği sağlamıştır. Felsefe, Tarih, Matematik ve Tıpta ilerlemişlerdir. Sokrat, Eflatun ve Aristo yetişmiştir. Mısır takvimi ve Fenike alfabesini geliştirmişlerdir. Lidya parasını kullanmışlardır. Tiyatroda Homeros’un İlyada ve Odesa eserleri vardır.  

HELENİZM MEDENİYETİ

Makedonya kralı B. İskender M.Ö. 334’de Anadolu’ya geçerek Persleri yenmiştir. Suriye, Mısır, Filistin ve Mezopotamya’ya hâkim olmuş sınırlarını İran üzerinden Hindistan’a kadar genişletmiştir. B.İskender’in Asya seferi sonucu Doğu ve Batı kültürleri kaynaşmasıyla Helenizm kültürü ortaya çıkmıştır. Bu uygarlıkta pozitif bilimler gelişmiştir. Helenizm ve Roma kültürü İslam kültürünü etkilemiştir. B. İskender’in ani ölümüyle toprakları komutanları tarafından paylaşılmıştır. Suriye’ye hâkim olan Selevkos’lar Anadolu’da pek çok krallık kurdular. En önemlisi Bergama krallığıdır. Bergama, Zeus Tapınağı, Asklepion Sağlık merkezi ve 200 bin ciltlik kütüphanesi ile sağlık ve kültür merkezi olmuştur. Bergama’da icat edilen parşömen kâğıdı o dönemin eserlerini günümüze taşımıştır. 

ROMA MEDENİYETİ

İtalyan Yarımadası’nda M.Ö. 753’te Latinler kurmuştur.  Roma da yaşlıların oluşturduğu Senato ve Kuria denilen halk meclisleri vardı. Üç dönemi vardır. Krallık, cumhuriyet ve İmparatorluktur. M.Ö 56 da Sezar başa geçmiştir. Cumhuriyet döneminde aristokratik bir yapı vardır. İmp. Döneminde ise Anadolu bayındır bir ülke olmuş yollarla şehirleri birbirine bağlamış, ulaşımı kolaylaştırmışlardır. Kentlere stadyum, tiyatro, belediye binaları, hamam, kütüphane ve Agora denilen büyük meydanlar yapmışlardır. Romalılar İtalya dışına yerleşmemiş, merkez dışındaki yerlere vali tayin etmişlerdir. Yerli kültürlere dokunulmaması kültürel birliğin gerçekleşmemesine neden olmuştur. Günümüzde suyolları, köprü ve kemerler Romalılardan kalmıştır. Valens su kemerleri(Bozdoğan Kemeri)Çemberli taş, Agustus Tapınağı, Roma Hamamı, Antalya’daki Aspendos Tiyatrosu Roma’ya aittir. Sınıf farklılığından dolayı halk Partici ( jens-soylu ) ve Plep diye ayrılmıştır. Kölelik yaygındır. Partici ve Plep savaşlarını sonlandırmak ve Sınıf farkını ortadan kaldırmak için Yunan kanunlarının etkisiyle M.Ö 451 de On iki Levha Kanunlarını yapmışlardır. Günümüz çağdaş Avrupa hukukunun temelini oluşturmuşlardır. Mısır’ın takvimini geliştirerek Miladi takvime son şeklini vermişlerdir. Fenikelilerin alfabesine son şeklini vererek Latin alfabesini oluşturmuşlardır. Roma rakamını icat etmişlerdir. İlk dönemler çok tanrılı din vardı. Önceleri Hıristiyanlığa karşı çıkmışlar zamanla M.S 313’de Milano Fermanı ile serbest bırakılmış M.S. 381’de resmi din olarak kabul etmişlerdir. 375’te başlayan Kavimler Göçü sonucu 395’te doğu (Bizans) ve batı (Roma) diye ikiye ayrılmıştır. 476’da Batı Roma yıkılmış Doğu Roma (Bizans) ise Ortaçağ boyunca varlığını devam ettirmiş 1453’te Fatih Sultan Mehmet tarafından yıkılmıştır.