Baba Tarihçi

CUMHURİYET DÖNEMİNDE İÇ POLİTİKA

Türk İnkılâbı Amasya Genelgesiyle başlamış ve Cumhuriyetin İlanına kadar sürmüş, Cumhuriyetin İlanından sonra yeni düzenin yerleşmesi için her alanda inkılâpları gerçekleştirmek çalışılmıştır. İnkılâpların en yoğun görüldüğü yıllar 1923–1927 arasıdır. Bu yıllar arasında görev yapan 2. TBMM “İnkılâpçı Meclis” olarak adlandırılmıştır.   

2. TBMM’nin Açılması 

1. TBMM 23 Nisan 1920 de açılmış. Daha çok bağımsızlığa yönelik çalışmıştır. Lozan Görüşmelerinin başlamasını sağlamış Saltanatın kaldırılması ile çok yıpranmış 1 Nisan 1923 de yeni meclis seçimleri için kapanmıştır. 2. TBMM 11 Ağustos 1923 de çalışmalara başlamıştır. Mustafa Kemal Paşa TBMM açılmadan önce Halk Fırkasını kurmuş, bu parti Yeni Türk Devletinin ve 2. TBMM’nin ilk partisi olmuştur. 2. TBMM’de inkılâp yanlılarının çoğunlukta olması sonucu çok sayıda inkılâp gerçekleştirmişlerdir. Bu nedenle “İnkılâpçı Meclis” olarak adlandırılmışlardır. 2. TBMM 1 Ekim 1927 tarihine kadar faaliyetlerini sürdürmüştür.  

CUMHURİYET’İN İLANI 29 Ekim 1923 

Nedenleri 

1- Saltanatın kaldırılmasıyla ortaya çıkan devlet başkanı sorununu çözümlemek

2- Ulusal egemenlik ve demokrasiyi daha iyi uygulayabilmek

3- Yeni Türk devletinin rejimini belirlemek ve bu konudaki tartışmalara son vermek

4- Meclis Hükümeti sisteminden doğan sorunları gidermek

5- Yönetimdeki yetki ve sorumlulukları tam olarak belirlemek  

NOT: Amasya Genelgesinde “Milletin geleceğini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” Maddesiyle Cumhuriyet yönetiminden bahsedilmiştir. Mudanya Ateşkes Antlaşmasından sonra 1 Kasım 1922 de saltanat kaldırılmış millet adına tek kişinin söz söylemesine son verilmiştir. 2. TBMM açıldıktan sonra 13 Ekim 1923 de Türkiye’nin Başkentinin Ankara olduğu ilan edilmiş ve İstanbul’un devlet merkezi olması tartışmalarına son verilmiştir. 29 Ekim 1923 de Türkiye devletinin yönetim şekli cumhuriyettir. Maddesi Anayasaya eklenmiştir.  

Cumhuriyetin İlanının Sonuçları 

1- Ulusal egemenliğin sağlanması yönünde önemli bir adım atılmıştır.

2- Yeni Türk Devletinin yönetim şekli açıklanmıştır.

3- Cumhurbaşkanı, Başbakan ve Meclis Başkanının yetkileri birbirinden ayrılarak yönetim kadroları yeniden düzenlenmiştir.

4- İlk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa, İlk Meclis Başkanı Fethi Okyar, İlk Başbakan İsmet İnönü olmuştur.

5- Mustafa Kemal Paşanın Cumhurbaşkanı seçilmesi devlet başkanlığı sorununu ortadan kaldırmıştır.

6- Meclis Hükümeti Sistemi yerine Kabine Sistemi getirilerek hükümet politikalarının daha uzun ömürlü olması sağlandı.

7- Yürütme işlerinin daha hızlı yapılması sağlandı.

8- 1921 Anayasasında en önemli değişiklikler Cumhuriyet’in İlanı ile gerçekleşmiştir.   

HALİFELİĞİN KALDIRILMASI 3 Mart 1924  

Nedenleri 

1- Saltanatın kaldırılıp Cumhuriyet İlan edildikten sonra halifeliğin bir sembol haline gelmiş olması

2- Halifenin TBMM üzerinde gibi hareket etmesi ve görünmesi

3- TBMM tarafından halifeliği onaylanan Abdülmecit Efendinin devlet başkanıymış gibi hareket etmesi

4-Halifeliğin Cumhuriyet rejimine ve laikliğe aykırı olması

5- Yeniliklere karşı olan muhalefetin tek dayanağının halifelik makamının olması 

NOT: 3 Mart 1924 de kaldırılmış ve yeni düzenlemeler getirilmiştir. 

1- Şeriye ve Evkaf Vekâleti kaldırılarak yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kurulmuştur.

2- Erkan-ı Harbiye Umum Vekâleti kaldırılarak yerine Genel Kurmay Başkanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı kurulmuştur. Böylece ordunun siyasetten ayrılması sağlanmıştır.

3- Tevhidi Tedrisat Kanunu çıkarılarak eğitimde birlik sağlanmış ve eğitim laikleşmiştir.

4- Osmanlı Hanedan üyelerinin sınır dışına çıkarılması kararlaştırılmıştır. 

Halifeliğin Kaldırılmasının Sonuçları 

1- Laikliğe geçiş hızlanmıştır.

2- Ulusal egemenlik anlayışı güçlenmiştir.

3- Yapılacak inkılâpların gerçekleşmesi kolaylaşmıştır.

4- TBMM’deki muhalefetin etkisi azalmıştır.

5- Halifeliğe bağlı kurumlarda düzenlemeler yapılarak TBMM tarafından denetimi sağlanmıştır.

6- Ümmetçi anlayıştan ulusçu anlayışa geçiş hızlanmıştır.

7- Saltanatın kaldırılmasına rağmen etkisini sürdüren Osmanlı hanedanının bu durumuna son verilmiştir.  

1924 ANAYASASININ KABULÜ 20 Nisan 1924  

20 Ocak 1921 deki ilk anayasa öncelikli ihtiyaçları giderici maddeler içeriyordu. Halkın bütün ihtiyaçlarını Karşılayacak durumda değildi. İnkılâpların gerçekleştirilmesi ile yeni anayasayı gerekli kılmıştır. Maddeleri şunlardır.  

1- Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.

2- Devletin yönetim şekli Cumhuriyettir.

3- Devletin dini İslam, dili Türkçe ve başkenti Ankara’dır.

4- Yasama, Yürütme ve Yargı yetkileri TBMM’ye aittir.

5- TBMM üyeleri 4 yılda bir seçilir. Seçme yaşı 18 seçilme yaşı 30’dur.

6- Cumhurbaşkanı meclis içinden ve meclis tarafından 4 yıl için seçilir. Tekrar seçilebilir.

7- Seçme seçilme hakkı sadece erkeklere aittir.

8- Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları kanun önünde eşittir. 

NOT: 1924 Anayasası 1921 Anayasasına göre daha kapsamlıdır. Türkiye Cumhuriyetinde en uzun yürürlükte kalan ve üzerinde en çok değişiklik yapılan anayasadır. 

 1924 Anayasasında Yapılan Değişiklikler 

1- Yapılan her İnkılâp anayasaya eklenmiştir.

2-  seçme yaşı 18 den 22 ye çıkarılmıştır.

3- 1928 de Türküye Cumhuriyetinin resmi dini İslam’dır maddesi anayasadan çıkarılmış ve anayasa laikleşmiştir.

4- 1934 de kadınlara siyasi haklar verilerek siyasi alanda kadın-erkek eşitliği sağlanmıştır.

5- 1937 de Atatürk’ün altı ilkesi anayasaya eklenmiştir.  

 ÇOK PARTİLİ HAYATA GEÇİŞ DENEMELERİ 

Türkiye’de çok partili sistem 2. meşrutiyet döneminde yaşanmış, fakat Osmanlının yıkılışını önleyememiştir. Ulusal egemenliğin tam sağlanması için Mustafa Kemal Paşa çok partili sisteme geçiş girişiminde bulunmuştur. 23 Nisan 1920 de ilk mecliste partiler yoktu. Farklı düşüncedeki milletvekilleri gruplar oluşturarak düşüncelerini meclise kabul ettirmeğe çalışıyorlardı. Bu gruplar; Tesanüt Grubu, İstiklal Grubu, Müdafaa-i Hukuk Grubu idi. Mustafa Kemal Paşanın bu grupları birleştirme çabaları sonuç vermeyince 10 Mayıs 1921 de Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubunu kurmuştur. Bunda yapılacak inkılâplarda yenilikçilerin teşkilatlanması ve meclisteki muhalefetin bastırılması amaçlanmıştır. Anadolu ve Müdafaa-i Hukuk Grubuna karşı muhalefet Muhafaza-i Mukaddesat Grubu kurmuştur. Bundan sonra Mustafa Kemal Paşa yanlılarına birinci grup muhalefet edenlere de ikinci grup adı verildi. Mustafa Kemal Paşa 11 Ağustos 1923 de 2. TBMM’nin açılmasından hemen sonra Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk grubunun yerine 9 Eylül 1923 de Halk Fırkasını kurmuştur. Daha sonrada bu fırkanın başkanlığına seçilmiştir. 

1- CUMHURİYET HALK FIRKASI 

9 Eylül 1923 de Atatürk kurmuş, 1924 de Cumhuriyet Halk Fırkası ve 1935 de CHP adını almıştır. Türkiye’nin ilk siyasi partisidir. İnkılâplar bu parti ile hazırlanıp yürürlüğe konulmuştur. 1924 ve 1930 yıllarında Atatürk’ün de izni ile yeni partiler kurulmuş yenilikleri kabullenemeyince kapanmıştır. Bu nedenle 1946’ya kadar seçimlere tek parti katılmıştır. Ve CHP 1950’ye kadar 27 yıl iktidarda kalmıştır. Bu parti sosyal alanda halkçılık, Ekonomi alanda devletçilik, yönetim alanında ise laiklik ilkesini savundu. Atatürk 1938 yılına kadar CHP’nin başkanlığını yaptı. Atatürk ölünce başkanlığı 1950’e kadar İsmet İnönü yapmıştır.  

ORDUNUN SİYASETTEN AYRILMASI 

Kurtuluş savaşının tanınmış komutanları ilk mecliste milletvekili olmuşlardı. Savaş devam ettiğinden bu kabul edilir bir durumdu. Fakat 11 Ağustos 1923’teki 2. Meclis kurulduğunda savaş yoktu. Bazı komutanları yeniliklere karşı çıkması ordunun siyasetten ayrılması gerektiğini gösterdi. Kazım Karabekir, Ali Fuat Paşa, Refet Bele komutanlığı bırakıp milletvekili olarak hayata devam etmek istediklerini bildirdiler fakat ordunun başsız kalacağı ve Kazım Karabekir ordudaki etkisini kullanarak yeniliklere karşı koymayı düşündüğü için bu istekleri kabul edilmedi. Mustafa Kemal Paşaya bağlı komutanlar milletvekilliğini bırakarak komutanlığa geri döndüler. Böylece ordu üzerinde kendi arkadaşlarının etkili olmasını sağlamıştır. 3 Mart 1924 de kabul edilen Genel Kurmay Başkanlığı siyaset dışında bırakılmıştır. TBMM 19 Aralık 1924 de askerlerin görevi devam ederken milletvekili olamayacağına dair bir yasa kabul edildi. Böylece ordunun siyasetle ilişkisi kesildi.  

2- TERAKKİPERVER CUMHURYET FIRKASI 

Yeniliklere karşı çıkan Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebe soy, Rauf Orbay, Refet Bele ve Adnan Adıvar 17 Kasım 1924 de bu fırkayı kurmuştur. Programlarında Cumhuriyet, Liberalizm ve Demokrasiyi benimsediklerini ve dini inançlara saygılı olduklarını belirttiler. Bu fırkanın kurulması Atatürk’ü memnun etti. Çok partili demokrasiye inanıyordu. Mecliste sert tartışmalar oluyordu. Bu sırada Doğu Anadolu’da Şeyh Sait isyanı çıktı. Bu isyan üzerine Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı ve İstiklal Mahkemeleri yeniden kuruldu. Bu fırkanın desteklemesi üzerine 3 Haziran 1925 de kapatıldı ve yöneticileri yargılandı. Bu fırkanın faaliyetleri çok partili sisteme hazır olunmadığını göstermiştir ve 1930’a kadar yeni muhalefet partisi kurulmamıştır.       

ŞEYH SAİT İSYANI 13 Şubat 1925  

Nedenleri 

1- Halife ve saltanat yanlılarının kışkırtmaları

2- Terakkiperver Fırkanın tavırlarının eski rejim yanlılarını cesaretlendirmesi

3- İngilizlerin Şeyh Sait’i kışkırtması ve Musul Sorununda lehine sonuç elde etmek istemesi

4- İnkılâpların halk tarafından tam anlaşılamaması

5- Güneydoğuda İngiliz destekli bir Kürt devletinin kurulmak istenmesi 

NOT: Lozan Antlaşmasında Musul sorunu İngiltere ve Türkiye arasında gerginliğe sebep oldu. Türkiye savaşa hazırlandığı sırada bu isyan çıktı. Kısa sürede Elazığ, Bingöl ve Diyarbakır’a kadar genişledi. Önlem alınmadığı için kısa sürede bastırılamadı. Başbakan Fethi Okyar gitmiş yerine İsmet İnönü hükümet kurmuştur. Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarılarak olağanüstü hal ilan edildi. İstiklal Mahkemeleri yeniden kuruldu. İsyan bastırıldıktan sonra isyanı çıkaranlar cezalandırıldı. İsmet Paşa isyanı bölgesel değil rejimi tehdit eden bir isyan olarak algılamış ve sert önlemlerle bastırmıştır. 

İsyanın Sonuçları 

1- Terakkiperver fırkasının desteklediği anlaşılınca bu fırka kapatıldı.

2- Huzuru sağlamak için 4 Mart 1925 de Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı ve 1929’a kadar yürürlükte kaldı.

3- İsmet Paşa Başbakan olmuştur.

4- İstiklal Mahkemeleri yeniden kuruldu.

5- İngiltere bu isyanı kullanarak Musul sorununun kendi lehine çözümlenmesini sağladı.

6- Şeyh Sait İsyanı Cumhuriyet rejimine yönelik bir isyandır.  

Atatürk’ Karşı Suikast Girişimi 

Yenilik karşıtları rejimi yıkmak için Mustafa Kemal Paşayı16 Haziran 1926 da İzmir’e gidecekken öldürmeyi planlamış suikastçılar yakalanarak cezalandırılmıştır. Terakkiperver Fırkası üyesinin de içinde olması nedeniyle bu fırkanın yöneticileri İzmir Suikastından de yargılanmış fakat bağlantılarının olmadığı anlaşılmıştır. Bu olaydan sonra Atatürk “Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır. Fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet yaşayacaktır.” demiştir.  

3- SERBEST CUMHURİYET FIRKASI Kurulmasının

Nedenleri 

1- Ulusal egemenliği daha iyi uygulayabilmek

2- Halkın her kesiminin görüşlerini mecliste yansıtabilmek

3- Hükümeti denetleyerek sağlıklı çalışmasını sağlamak, 1929 da başlayan Dünya Ekonomik Krizinin etkilerini ortadan kaldırmak 

NOT: Mustafa Kemal Paşa arkadaşı Fethi Okyar’dan bir parti kurmasını istemiştir. Ve 12 Ağustos 1930 da bu fırka kurulmuştur. Ekonomide Liberalizm’i savunmuş, ekonomik faaliyetlerde devletin rolünün azaltılmasını, Kadınlara siyasi ve sosyal haklar tanınması gerektiğini savunmuştur. Bu fırka Cumhuriyet Halk Fırkasından daha yenilikçidir. Kurucuları inkılâpçı, laik kişilerdi. Fakat zamanla yenilik karşıtlarının bu fırkayı ele geçirmesiyle 17 Aralık 1930 da yeni bir isyan çıkmaması için Fethi Okyar partisini kapattığını ilan etmiştir. Atatürk döneminde başka çok partili hayata geçme çalışması olmamıştır. Bu fırkanın kapatılmasından bir hafta sonra Menemen İsyanı çıkmıştır. Bu da Fethi Okyar’ı haklı çıkarmıştır. 

MENEMEN OLAYI 23 Aralık 1930

İzmir’in Menemen ilçesinde bir camiye gelen Derviş Mehmet ve arkadaşları İnsanları rejime isyana çağırmışlar. Derviş Mehmet’in konuşmasını engellemek isteyen Öğretmen olan Yedek Subay Kubilay isyancılar tarafından şehit edilmiştir. İsyancılar yakalanmış ve İstiklal Mahkemelerinde yargılanıp cezalandırılmışlardır. Bölgede sıkıyönetim ilan edilmiş ve yurt çapında isyana destek verenler yakalanmış ve cezalandırılmıştır. 

NOT: Şeyh Sait İsyanı, İzmir Suikastı ve Menemen Olayı çok partili hayata geçişi geciktirmiştir.   

TÜRKİYE’DE ÇOK PARTİLİ HAYATA GEÇİLMESİ 

1930 dan 2. Dünya Savaşına kadar çok partili sisteme geçiş durmuş 2. Dünya Savaşından sonra Türkiye’nin uluslar arası saygınlığının artması ve Milletler Cemiyetinde faaliyetlerde bulunmak için çok partili sisteme ihtiyaç vardı. Bu nedenle 1946 da İsmet Paşanın izniyle Demokrat Parti kurulmuştur. Bu partiyi Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü, Refik Koraltan, CHP milletvekilli iken ayrılarak bu partiyi kurdu. 1946 da yapılan seçimle açık oy gizli sayım seçim şekliyle muhalefet olarak meclise girmiştir. İlk defa çok partili genel seçimler başarıyla yapılmıştır. 1950 deki seçimlerde de Demokrat Parti iktidar olmuştur. Türkiye’de çok partili demokrasi 1960 ve 1980 Askeri darbeleriyle kesintiye uğramış fakat Cumhuriyet rejimi devam etmiştir.